Πέμπτη, 18 Δεκεμβρίου 2008

«Περί μελαγχολίας...»

Κλεάνθης Γρίβας
Σας παραθέτουμε ένα κείμενο του γνωστού και συμπαθούς ψυχιάτρου (και συγγραφέα) Κλεάνθη Γρίβα, όπως αυτό δημοσιεύτηκε στο βιβλίο «Στέλιος Καζαντζίδης – Αφιέρωμα», του οποίου επιμελήθηκε ο Θωμάς Κοροβίνης. (εκδόσεις ΠΑΝΟΣ).

«Ο Καζαντζίδης έχει στη φωνή του μια διαρκή μελαγχολία, ένα κλαυθμύρισμα και κατάθλιψη. Ανεξάρτητα από το μέγεθος της φωνής ή την ποιότητα του ηχοχρώματος. Υποτίθεται ότι το τραγούδι συνιστά κατάφαση ζωής, όχι άρνησή της. Η μελαγχολία συντελεί στην περιστροφή των δραστηριοτήτων του ανθρώπου, το άτομο αυτοπεριορίζεται για να κάνει εξοικονόμηση ενέργειας και να αναλάβει. Σαν πράξη αντιπροστατευτική για να κάνω καινούργιο ξεκίνημα τη δέχομαι αλλά μόνο σαν τέτοια. Η γνώμη μου καθορίζεται όχι από την ποιότητα ή την αξία της φωνής αλλά από το συναίσθημα, που προκαλεί. Ο Μπιθικώτσης έχει μια πέτρινη φωνή, καταπληκτική στην οποία αναγνωρίζει ο καθένας τον εαυτό του, ένα στοιχείο διεκδίκησης. Ακόμα και όταν τραγουδάει τραγούδια που περιέχουν τη μελαγχολία, είναι μια μελαγχολία αγωνιστική, όχι μελαγχολία παραίτησης. Θεωρώ ότι είναι εκπληκτική φωνή κι έχει καλύψει την έννοια «τραγούδι» στην Ελλάδα, η Μαρία Φαραντούρη. Εκείνο που δεν αντέχω στην καλλιτεχνική δημιουργία, είτε πρόκειται για τραγούδι, είτε για γλυπτική, είτε για κάθε μορφή τέχνης, είναι η παραίτηση. Ότι εμπεριέχει το στοιχείο της παραίτησης μου προκαλεί απώθηση. Η «Γκουέρνικα», για παράδειγμα, έχει ένα θέμα αυτό καθεαυτό εφιαλτικό. Αλλά έχει ένα στοιχείο ρωμαλεότητας και ξεπερνάει αυτό που εκφράζει μετατρέποντας τη θλίψη και την αγανάκτηση σε διάθεση για ξεπέρασμά της.»


Το κείμενο αυτό το παραθέτουμε για δύο λόγους:

Ο πρώτος απαντά στο χαρακτήρα του blog μας. Δηλώσαμε εξαρχής ότι στόχος μας δεν είναι να αξιολογήσουμε θετικά τον Στέλιο Καζαντζίδη, με υπερβολή και προκατάληψη. Δεν επιθυμούμε μια ακόμα αγιογραφία του απόλυτου λαϊκού τραγουδιστή. Στη βάση αυτή, το παρόν κείμενο, εφόσον δεν προσβάλει και δεν προκαλεί, δίνει το έναυσμα για αντιγνωμία. Θέτει τα όρια σε ένα πεδίο αναζήτησης και έρευνας.

Ο δεύτερος λόγος, είναι η αναφορά στη «Γκουέρνικα», το διασημότερο ίσως έργο του Ισπανού ζωγράφου Πάμπλο Πικάσο.

Διαβάζοντας το κείμενο του Κλεάνθη Γρίβα, διαπιστώνουμε μια νομοτελειακή κατάληξη σε ένα συμπέρασμα, που δεν είναι βολικό για εμάς.

Το συμπέρασμα, στο οποίο οδηγείται κάποιος μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: «Ο Καζαντζίδης έχει φωνή αλλά δεν “τραγουδάει”».

Κάποιες φορές η λογικοφάνεια των προτάσεων είναι πιο ισχυρή από την λογική των ανθρώπων. Το συμπέρασμα του παρόντος κειμένου, το εξάγουμε βάσει της λογική μας, έχοντας όμως παραπλανηθεί από ένα αβάσιμο δεδομένο αξιολόγησης.

Ποιο είναι αυτό; «Υποτίθεται ότι το τραγούδι συνιστά κατάφαση ζωής, όχι άρνησή της». Αυτό είναι σαφώς μια αυθαίρετη θεώρηση.

Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε το κείμενο του δημοφιλούς ψυχιάτρου σοφιστεία. Σοφιστεία διότι είναι ευλογοφανές καθώς στερείται νοήματος και βάσης. Αποκτά νόημα μόνον αν δεχθούμε την άποψη ότι το τραγούδι συνιστά κατάφαση ζωής. Ας γενικεύσουμε όμως λίγο το θέμα. Ο Καζαντζίδης είναι μελαγχολικός; Σαφώς και είναι. Το ύφος του συνολικά, τον χαρακτηρίζει τοιουτοτρόπως.

Είναι όμως ανάκληση της ζήσης τα τραγούδια του; 

Αν τα εξετάσουμε επιφανειακά είναι όντως μια άρνηση. Κάθε εξέλιξη όμως, και αυτό είναι κανόνας της φύσης και της κοινωνίας των ανθρώπων, είναι αποτέλεσμα μιας άρνησης.

Με αυτό λέμε απλά πως τα τραγούδια του Καζαντζίδη καθίστανται εξεγερτικά και ανατρεπτικά στο βαθμό που ο κόσμος ακούγοντάς τα συνειδητοποιεί την ωμοβόρα πραγματικότητα ή βιώνοντάς το περιεχόμενό τους, βρίσκει σε αυτά μια διέξοδο.

Κακά τα ψέματα, όπως είπε κάποτε και ο Σταύρος Κουγιουμτζής στο Λευτέρη Παπαδόπουλο:

«τραγούδι είναι αυτό που εμφανίζεται με τον Ελύτη και τον Καβάφη ή αυτό που λέει στο σκαλί το τελευταίο/ την καταστροφή μου κλαίω; Κατέληξα ότι τραγούδι είναι το δεύτερο

Αναφορικά με τη «Γκουέρνικα», τον δημοφιλή πίνακα του Πάμπλο Πικάσο, που αναφέρθηκε στο κείμενο του Γρίβα, λίγα θα γράψουμε.

Ο Πικάσο εμπνεύστηκε το έργο όταν, στις 26 Απριλίου του 1937, στα πλαίσια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, Γερμανοί πιλότοι της αεροπορίας των εθνικιστών βομβάρδισαν την κωμόπολη Γκερνίκα της «Χώρας των Βάσκων».

Αυτός ο τεράστιος καμβάς (3,49 Χ 7,77μ.) περιγράφει την απανθρωπιά, τη βιαιότητα και την απόγνωση του πολέμου. Ήταν παραγγελία της δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας για μια έκθεση στο Παρίσι το 1937.


Η Γκουέρνικα
Περιμένουμε να σχολιάσετε τη δημοσίευση και να αναφέρετε τι συναισθήματα και τι σκέψεις σας γεννά ο πίνακας του Πικάσο.


Διαβάστε ακόμα:



7 σχόλια:

X2 είπε...

Το κοντράστ του Στέλιου Καζαντζίδη


.


Τι γυρεύεις παλικάρι
τέτοια ώρα, στον Βαρδάρη.
Εγώ δεν είμαι παλιατζής
καημούς για ν’ αγοράζω
Βλέπω τους άλλους που πονούν
κι εγώ αναστενάζω

Είναι κι αυτό προνόμιο
να ζείς στο πεζοδρόμιο
παλικάρι μου.

Όποιο δρόμο και να πάρεις
θα σε πιάνει ο Βαρδάρης
Πάρε μολύβι και χαρτί
Και γράφε αναμνήσεις
Στο πεζοδρόμιο αυτό
πόσο καιρό θα ζήσεις
Πάρε μολύβι και χαρτί
και γράφε αναμνήσεις

Είναι κι αυτό προνόμιο
να ζεις στο πεζοδρόμιο
παλικάρι μου.

Πριν από χρόνια ο δάσκαλός μου στη Σχολή Σταυράκου, ο Νίκος Γαρδέλης, παραδεχόταν πως η μεγάλη δυσκολία ενός καμεραμάν που δουλεύει στην Ελλάδα είναι το σκληρό κοντράστ. Έλεγε: έχεις έναν τοίχο. Στην πλευρά που φωτίζεται καίγεται, πρέπει να κλείσεις το διάφραγμα όσο μπορείς, και στην αφώτιστη πλευρά του να ανοίξεις όσο σε παίρνει. Άντε τώρα να αποφασίσεις τι θα κρατήσεις και τι θα πετάξεις. Τι θα υποφωτίσεις και τι θα κάψεις. Θυμήθηκα τα λόγια του φέτος το καλοκαίρι όταν, ακούγοντας σχεδόν όλη τη μέρα τα τραγούδια της μετανάστευσης του Καζαντζίδη, παρατήρησα με έκπληξη ότι δεν με ενοχλούσαν οι πιο μελαγχολικές στιγμές του μέσα σε ένα τοπίο - φαινομενικά- χαρούμενο. Το αντίθετο. Έβρισκα πως το τοπίο έδενε απροσδόκητα με τη μουσική και ότι η μουσική αποκάλυπτε το τοπίο, προσθέτοντάς του τόνους που δεν ήταν ορατοί χωρίς αυτή. Η απάντηση που έδωσα στο αναπόφευκτο ερώτημα, έχει σχέση με την εισαγωγή του κειμένου: αποφάσισα πως για μένα η φωνή του Καζαντζίδη είναι το ηχητικό ανάλογο του ελληνικού φωτός. Διαυγής και την ίδια στιγμή, μισό «αχ» παρακάτω, σκοτεινή. Αξιοπρεπής και ταυτόχρονα ηττημένη. Γενναία θλιμμένη. Δεν είναι μόνο ότι ο Καζαντζίδης υπήρξε μεγάλος τραγουδιστής. Γιατί σπουδαίοι τραγουδιστές ήταν και ο Αγγελόπουλος, και ο Χατζηαντωνίου, και ο Τσαουσάκης και ο Καμπάνης και ο Ντουνιάς και άλλοι. Ο Καζαντζίδης ήταν ο μόνος που κατάφερε να μεταφέρει ό,τι βλέπουμε γύρω μας μέσα στα τραγούδια του, μέχρι που, ανατρέποντας τους νόμους της φυσικής για να υπακούσει στην προσωπική του φύση, μετέτρεψε τις νότες σε φωτόνια.Στο «Τι γυρεύεις παλικάρι», για παράδειγμα, όποιος πει ότι υπάρχει «κλάψα» έχει γνωρίσει το κλάμα από τα 090. Αποστασιοποίηση, ναι. Μια στο καρφί και μια στο πέταλο, επίσης ναι. Και ένας στίχος ερωτηματικό «Είναι κι αυτό προνόμιο. Να ζεις στο πεζοδρόμιο». Τι σημαίνει; Ίσως ότι ο καθένας και ο δρόμος του. Αρκεί να μένει ζωντανός. Έστω πεσμένος κάτω.

Χ2

X2 είπε...

Συμπληρώνω ορισμένα πράγματα στο κειμενο που έστειλα ως σχόλιο:
1)Δεν είμαι το μπλογκ.Είμαι αυτός που έχει το μπλογκ.Δηλαδή είμαι ο Χ2 που έχει το μπλογκ www.olaxidyo-x2.blogspot.com
2)To κείμενο είναι τουλάχιστον δύο ετών.Δεν ξέρω αν θα έγραφα τα ίδια τώρα.Για να είμαι πιο ακριβής: δεν ξέρω αν θα τα έγραφα με τον ίδιο τρόπο.Ωστόσο ξανακοιτάζοντάς το,ναι, νομίζω ότι αυτό το κοντράστ είναι το χαρακτηριστικό της φωνής του Καζαντζίδη.Τουλάχιστον για μένα.Με το δικαίωμα του ακροατή.
3)θα ήθελα να δω τους καλλιτέχνες που αγαπάω να έχουν θέση, έστω ωσεί παρόντες,σε όσα ζούμε τις τελευταίες μέρες.Θα ήθελα ενδεχομένως να δω να παίρνουν θέση εκείνοι που ασχολούνται με τους καλλιτέχνες που αγαπάω.Δυστυχώς το λαϊκό τραγούδι από την κορυφή μέχρι τα νύχια είναι απών.Με φωτεινή εξαίρεση μάλλον μόνο τη Χαρούλα Αλεξίου, όσο λαϊκή είναι ακόμη(καλλιτεχνικά).Με αυτό ως δεδομένο το να ασχοληθώ με τον Καζαντζίδη και την Γκουέρνικα του Πικάσο,το βρίσκω αφόρητα "φορμαλιστικό", γράμμα κενό περιεχομένου.Δυστυχώς το λαϊκό τραγούδι και ο Καζαντζίδης απουσιάζουν παντελώς από τις αγωνίες σημερινών λαϊκών στρωμάτων.Ελπίζω μόνο ότι ο Καζαντζίδης δεν ήταν ο αγαπημένος του ειδικού φρουρού που έφαγε τον πιτσιρικά.Φοβάμαι ότι αρκετοί από τους πρεσβευτές του λαϊκού τραγουδιού ιδεολογικά βρίσκονται πιο κοντά στον θύτη παρά στο θύμα.Παρά το ότι μπορεί και να προβάλλουν τον εαυτό τους ως φασιστομάχο.Ασκημένα λαμόγια, χρόνια στην πιάτσα.Ο νοών νοείτω.Ευχαριστώ για την υπομονή σας.

kazantzidis.volos είπε...

Ακούω κατά καιρούς κάποιους να υποστηρίζουν ότι
μεγάλη φωνή ο Καζαντζίδης αλλά τα τραγούδια του
είναι όλο πίκρα και στεναχώρια.
Και εγώ τους ρωτώ :
Ένας λαικός τραγουδιστής που σέβεται τον αντικρινό του
πως αλλιώς θα μπορούσε να "μιλήσει" στον Έλληνα της δεκαετίας
του '50 , του '60 , του 70 ή στους αδικημένους και κατατρεγμένους
των προηγούμενων ή και των επόμενων δεκαετιών ;
Αλλά δεν βαριέσαι .
Τι αξία έχουν για τον κόσμο της βιοπάλης
τα σχόλια των βολεμένων και των χορτάτων...
............................Στέλιος Καζαντζίδης

Ανώνυμος είπε...

«Λέγανε παλιά οι οικογένειες, πήγαινε γυναίκα να πάρεις φασόλια, ρεβίθια, λίγο ρύζι, αλλά πάρε και το δίσκο του Καζαντζίδη, αυτός που είχαμε τρύπησε πια, έλιωσε από το παίξιμο... Παίρνανε το δίσκο του Στέλιου μαζί με το φαΐ, ρε! Ο Καζαντζίδης ήτανε μέσα στις ανάγκες του κοσμάκη!" έλεγε ο Γιώργος Ζαμπέτας.

Η ιστορία το έχει γράψει και το τι λέει τώρα ο καθένας λίγο με νοιάζει!

muscariusm είπε...

x2 αυτο το τραγουδι ειναι απιστευτω φοβερο τραγουδι κ συμφωνω με αυτα που λες.τα σχολια των χαζοχαρουμενων που οταν τους λες πως η ζωη ειναι δυσκολη σε θεωρουνε snob κ ξενερωτοπολυ λιγη σημασια εχουν,ο στελιος ηταν η αληθεια η καλοσυνη κ η αγαπη προσωποποιημενες σε εναν τεραστιο τραγουδιστη κ ανθρωπο...οσες ατελειες βρισκει καποιος στην ακροπολη αλλες τοσες εχει κ ο στελιος ποιος ομως μπορει να κανει κριτικη στην ακροπολη???μπορουσα να πω πολλα αλλα μονο ενα βρισκω σαν κατακλειδα ο στελιος κ το εργο του μας κανει καλυτερους ανθρωπους...

Ανώνυμος είπε...

ΑΝ ΝΟΜΙΖΟΥΝ ΟΙ ΣΗΜΕΡΙΝΟΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΕΣ ΟΤΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΟΥΣΕ Ο κ. ΣΤΕΛΙΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΙΔΗΣ ΕΧΟΥΝ ΛΥΘΕΙ ΤΟΤΕ ΕΙΜΑΣΤΕ ΑΞΙΟΙ ΤΗΣ ΤΥΧΗΣ ΜΑΣ, ΑΠΛΟΙ ΜΕΤΑΠΡΑΤΕΣ ΚΑΙ ΤΙΠΟΤΕ ΑΛΛΟ

Ανώνυμος είπε...

Ο Γριβας δεν πρεπει να ξεχναμε οτι εκτος απο ψυχολογος ειναι και τιβι περσονα και ακομα οτι του αρεσει να ειναι προκληκτικος εως προβοκατόρικος. Ετσι δικαιωνεται το εγω του και δοξαζει εαυτον...

Βεβαια ενω με την εισαγωγη του κειμενου προκαλει, ομως με το ανατρεπτικο φιναλε θελει να παινεψει τον Στελιο, ξεπερνωντας ταχα μου την κλαψα που δεν τη γουσταρει... ποιος ξερει τι να γουσταρει αραγε, την ελαφρα μουσικη ή τη ντισκο ή δεν ξερω και γω τι αλλο... που ειναι προφανως χαρωπο (;) ή χαλαρωτικο (;)...

Απο κει και περα, σαν ψυχολογος δεν εχει ασχοληθει με το ποιος ηταν ο Καζαντζιδης αλλα και ο Μπιθικωτσης τον οποιο αποθεωνει...
Τι συναισθηματα κουβαλαγε, τι φτωχεια αντιμετωπισε, τι κυνηγι και αλλα δεινα της εποχης...
Με το χαρισμα της φωνης και της εκφρασης που ειχε ομως καταφερε να περασει στο στομα του λαου τραγουδια πονεμενα αλλα και λεβεντικα, καταπραυντικα και ψυχοαναλγητικα για το λαο που δεχτηκε τοσο πονο...
Και σαυτο συνεβαλαν κι αλλοι, οχι μονο ο Καζαντζιδης : Δερβενιωτης, Χρ.Κολοκοτρωνης, Βίρβος, Μπακαλης, Χιωτης, Παπαιωαννου, Κλουβατος, Γκουτης, Παπαγιανοπουλου, Καραπατακης, Λαυκας και αλλοι

Τελος παντων ας μην μπω στο λουκι της στυψης του εγκεφαλου για πραγματα που για καποιους ειναι βιωματικα και οχι εκθεση ιδεων...

Ας ακουσει ο κυριος Γριβας το "Γειτονια μου αγαπημενη"
λεβεντικη, συναισθηματικη, καταγραφη της γειτονιας της δεκ.40 και 50
αν θελει να ακουσει μελο Καζαντζιδη ας ακουσει το "Αποψε φιλα με" τελευταιο τραγουδι πριν χωρισει με τη Γκρευ.
και αν θελει να ακουσει χαβαλεδιαρη Καζαντζιδη : "Το παρακανες Σωκρατη"

Τοσο επιτυχια εγινε το μελο "Αποψε φιλα με" το '55-'56 που φτιαχτηκε μεχρι και μαγαζι με αυτο τον τιτλο !!!
Αλλα καποιοι δημοσιογραφισκοι και νταλαβεριτζηδες, απο κακεντρεχεια και ζηλεια περασαν στον πολυ κοσμο οτι ο Καζαντζιδης ηταν κλαψα ή Ζιγκουαλα...

Λιγο παγωμενο νερο στη μουρη τους χρειαζεται...

Γ.Β.